Verslag: Plaatsmakers x Vrouwen in Beeld

Makers, programmeurs, beleidsmakers en onderzoekers komen samen tijdens de NFF Expertsessie Plaatsmakers x Vrouwen in Beeld om de rol van vrouwen, makers van kleur en andere ondergerepresenteerde stemmen binnen de Nederlandse filmcanon te bespreken.

Medeorganisator en oprichter van Vrouwen in Beeld, Esther Schmidt, heet de deelnemers welkom. Samen met moderator Signe Zeilich-Jensen leidt zij het gesprek. De middag is ingedeeld aan de hand van drie vragen, namelijk 1) wat maakt een film van betekenis, 2) hoe zou de canon anders kunnen worden ingericht en 3) wat is hiervoor nodig en wat zouden de deelnemers hiervoor kunnen en willen doen? De bijeenkomst heeft als doel om kritisch te reflecteren op bestaande structuren en gezamenlijk alternatieven te verkennen.

De canon als uitgangspunt, niet als eindpunt

De sessie opent met een terugblik op de Nederlandse filmcanon uit 2007. Die lijst is grotendeels samengesteld op basis van technische innovaties en weerspiegelt een eenzijdig, mannelijk en wit perspectief. Wat ooit bedoeld was als een historisch overzicht, blijkt inmiddels een beperkende lens te zijn. De canon fungeert als machtsinstrument: wat erin staat, wordt bewaard, gedigitaliseerd en herinnerd; wat erbuiten valt, raakt uit beeld.

Onder de deelnemers klinkt brede overeenstemming dat deze manier van canonvorming niet meer voldoet. “Het waren niet de beste Nederlandse films, maar de films met de grootste filmhistorische waarde,” wordt er opgemerkt. De groep herkent dat een canon de bestaande machtsstructuren bevestigt en weinig ruimte biedt voor herwaardering van vergeten stemmen.

Deelnemers benadrukken dat een canon een dynamisch en kritisch gesprek zou moeten aanwakkeren, in plaats van een statisch monument te vormen. Een ‘organische canon’ – een dynamische lijst waar titels in- en uit kunnen stromen, in plaats van een statisch overzicht dat decennialang meegaat – wordt gezien als een wenselijke en haalbare richting. Daarmee verschuift de focus van selectie naar participatie: wie bepaalt wat belangrijk is, en hoe blijft die selectie open voor nieuwe stemmen?

In het gesprek staat representatie centraal. De huidige canon weerspiegelt nauwelijks de veelzijdigheid van de Nederlandse samenleving. Veel deelnemers wijzen op het ontbreken van verhalen uit Suriname, de Antillen, Indonesië en andere voormalige koloniale gebieden. Ook Aziatische, Hindoestaanse en andere gemarginaliseerde perspectieven ontbreken grotendeels. “Vergeten of verzwegen verhalen zijn belangrijk,” zegt een deelnemer.

De discussie verdiept zich snel: het gaat niet alleen om het toevoegen van ‘meer diversiteit’, maar ook om een fundamentele verschuiving in hoe betekenis aan film wordt toegekend. Waar de oorspronkelijke canon vooral techniek als criterium hanteerde, pleiten de deelnemers voor een bredere blik. Een film wordt betekenisvol als deze iets zegt over de samenleving waarin het is gemaakt, als het emoties oproept of herkenning biedt, en als het nieuwe perspectieven opent. Maatschappelijke relevantie, culturele context, en emotionele impact zijn volgens veel deelnemers even belangrijk als vakkundigheid en esthetische kwaliteit.

Daarbij klinkt ook waardering voor vaktechnische en artistieke vernieuwing. Authenticiteit, vormkracht, schoonheid en technologische innovatie blijven belangrijke graadmeters, zolang ze niet langer de enige maatstaf vormen. De groep benadrukt dat de waarde van film juist in de samenkomst van die elementen ligt.

Nieuwe vormen van canonvorming

Naast inhoud en representatie komt ook de machtsstructuur van canonvorming zelf aan bod. De vorming van een canon is niet neutraal, zo wordt tijdens de sessie duidelijk. Wie aan tafel zit, bepaalt welke films zichtbaar blijven en welke verdwijnen. De oude canon is samengesteld door een beperkte groep experts, zonder transparant proces of ruimte voor publieke betrokkenheid.

Het idee van een canon roept echter ook spanning op. Sommigen zien de noodzaak om deze machtsstructuren te doorbreken, anderen vrezen dat het afschaffen van de canon kan leiden tot nog meer versnippering. Deelnemers pleiten daarom voor een model waarin de zeggenschap breder wordt verdeeld: een flexibele commissie die rouleert, een open en inclusief proces, waarin niet alleen experts maar ook het publiek een stem krijgt. “Publiek is minstens zo belangrijk als experts. Je kunt beide naast elkaar laten bestaan.” De consensus lijkt daarom te liggen bij een hybride model: een canon die ruimte laat voor verschillende perspectieven naast elkaar, ondersteund door transparante processen en een actieve betrokkenheid van diverse groepen. Daarbij wordt ook verwezen naar internationale voorbeelden zoals de ‘Hidden Gems’-lijst van Sight & Sound Magazine, gepubliceerd door het British Film Institute, waar vergeten films via publieksstemmen opnieuw zichtbaar worden gemaakt.

De groep verkent alternatieve manieren om een canon vorm te geven. Suggesties variëren van een top 2000-model – een lijst die jaarlijks verandert waarbij een groot publiek films aandraagt – tot een flexibel filtersysteem, waarmee verschillende groepen (academici, publiek, makers) hun eigen selectie kunnen samenstellen.

“Je kunt filteren op allerlei perspectieven,” zegt een deelnemer. “Wil je alleen zien wat academici belangrijk vinden? Of juist het publiek?” Op die manier kunnen uiteenlopende perspectieven naast elkaar bestaan zonder dat één groep de norm bepaalt.

Ook de rol van archieven komt nadrukkelijk ter sprake. De toegang tot filmisch erfgoed is ongelijk verdeeld: veel werk van vrouwelijke makers en makers van kleur is slecht of helemaal niet beschikbaar. “Veel films van makers van kleur zijn niet te zien, niet omdat ze slecht waren, maar omdat ze niet bewaard zijn,” zegt een ander. “Je kunt niet stemmen op wat je niet kent.” Eye Filmmuseum en Beeld en Geluid zijn daarom bezig met materiaal online vindbaar en toegankelijk te maken en meer strategisch te programmeren.

Er wordt gepleit voor nieuwe manieren om toegang tot collecties te geven — met filters, publieksbetrokkenheid en actieve programmering vanuit diverse perspectieven.

Naast representatie van makers en verhalen komt ook de inhoudelijke reikwijdte van films aan bod. Universele thema’s, zoals identiteit of dood, kunnen helpen om films vanuit verschillende culturele perspectieven te benaderen. Tegelijkertijd waarschuwen deelnemers voor de valkuil van Westerse vanzelfsprekendheden. “Wat universeel lijkt, werkt in verschillende culturen heel anders,” zegt iemand. “Daar moeten we voorzichtig mee omgaan.”

De toekomst van de canon, wat is ervoor nodig?

Er wordt toch nog gevraagd of een canon überhaupt nog wenselijk is. Voor sommigen symboliseert het woord zelf de oude machtsstructuren die nu juist ter discussie staan. Toch wordt de canon ook gezien als een strategisch hulpmiddel: een instrument waarmee tegengeluid kan worden geboden aan bestaande, te beperkte lijsten. Ook wordt aangegeven dat een vernieuwde, inclusieve canon een waardevol hulpmiddel kan zijn in filmopleidingen. Het zou studenten helpen om niet alleen de technische kant van filmgeschiedenis te leren, maar ook te begrijpen vanuit welke machtsstructuren films zijn gemaakt en geselecteerd.

Deelnemers zijn het erover eens dat het niet gaat om het afschaffen, maar om het herdefiniëren van de canon. Wat nodig is, is een open, transparant en voortdurend gesprek waarin de waarde van films telkens opnieuw wordt bekeken. Instellingen en fondsen kunnen dit ondersteunen door diverse samengestelde commissies aan te stellen, publieksbetrokkenheid te vergroten en herwaardering van vergeten films te stimuleren.

Archieven en musea spelen daarbij een sleutelrol: door digitalisering en actieve programmering kan het zicht op onderbelichte makers worden hersteld. Verder kunnen onderwijsinstellingen en opleidingen bijdragen door aandacht te besteden aan filmgeschiedenis vanuit meerdere perspectieven en nieuwe makers een plek te geven binnen hun curriculum. Festivals, vertoners, omroepen en onderwijsinstellingen kunnen actief nieuwe verhalen programmeren en zo een breder publiek betrekken bij het gesprek over de canon.

Er klinkt een oproep tot samenwerking in de hele keten – van beleidsmakers en producenten tot festivals, opleidingen en vertoners. Canonvorming wordt zo een gedeelde verantwoordelijkheid. “De canon van de toekomst is geen monument, maar een proces dat we samen blijven herschrijven.”

Adviezen

Aan het einde van de sessie worden een aantal concrete ideeën geformuleerd:

• Organische canon: een lijst die continu kan veranderen en niet vastligt.
• Een meerstemmig proces: geen vaste groep gatekeepers, maar een afwisselende, diverse samenstelling.
• Publieksstemmen én experts: beide perspectieven naast elkaar, met ruimte voor discussie.
• Verbeterde archieftoegang: meer digitalisering en zichtbaarheid van onderbelichte makers.
• Ruimte voor vergeten verhalen: inclusie van makers van kleur, vrouwen, queer-perspectieven, mensen met een beperking en neurodiverse stemmen.
• Bewustwording & educatie: de canon gebruiken als gespreksmiddel, niet als eindpunt.

Conclusie

De sessie laat zien dat het gesprek over de canon meer is dan een discussie over titels: het gaat over macht, representatie, toegang en zeggenschap. Waar de oude canon een statisch monument was, zien de deelnemers een toekomst waarin de canon geen sluitstuk is, maar een startpunt voor voortdurende dialoog. “Als wij het niet doen, doet niemand het. Daarom hebben we elkaar nodig.” Met dat gevoel van urgentie én collectieve energie sluiten Signe en Esther af. De wens om samen te bouwen aan een meerstemmige filmgeschiedenis is helder: dit is nog maar het begin.